Wat maakt dit een hit? Radiohead – Paranoid Android

Op verzoek van Allard. Luister via Spotify of Youtube.

Structuur:

Deel 1

  • couplet (instrumentaal)
  • couplet
  • refrein
  • couplet
  • refrein

Deel 2

  • riff 1 / riff 2 instrumentaal
  • riff 1 / riff 2 met zangmelodie 1
  • riff 1 / riff 2 met zangmelodie 2
  • riff 1 / riff 2 met gitaarsolo

Deel 3

  • couplet (instrumentaal)
  • couplet
  • couplet met tegenstem
  • couplet met twee tegenstemmen

Deel 2 reprise

  • riff 1 / riff 2
  • riff 1 / riff 2

Binnen de popmuziek (en zeker voor een hit) een nogal atypische structuur. Geïnspireerd door het Beatles-liedje Happiness Is A Warm Gun (Youtube), dat ook bestaat uit drie verschillende aan elkaar geplakte liedjes/gedeeltelijke liedjes. Verschillende bandleden schreven verschillende stukken die later aan elkaar geplakt werden. Kan soms toch handig zijn, zo’n democratische band. Binnen de context van Ok Computer is Paranoid Android een rare eend in de bijt. 9 van de 12 nummers hebben een conventionele songstructuur.

In live uitvoeringen uit 1996 kwam er na deel drie een deel vier met een hammondorgel-progrock-solo. Op zich een prima en aardig catchy deel. In de uiteindelijke versie is er een verstandig stuk ‘kill your darlings’ toegepast. Door aan het einde terug te gaan naar deel 2 wordt het nummer veel meer een geheel. Er doen geruchten de rondte dat het nummer tijdens een serie voorprogramma’s van (jawel!) Alanis Morisette werd opgerekt tot 11 minuten. Bewijsmateriaal daarvoor heb ik niet kunnen vinden.

Details: (tijdcodes uit Spotify)
0:00
Sfeervol, mellow begin met drums, percussie links en rechts en akoestische gitaar.
0:09 Elektrische gitaar begint esoterisch mee te kabbelen.
0:27 De elektrische gitaar speelt nog het zelfde loopje, maar de oversturing en het volume worden subtiel opgevoerd om de spanning op de bouwen.
0:47 Refrein: bas en elektrische gitaar 2 vallen in.
0:52 Robot-stem praat op de achtergrond. Het nummer is tenslotte vernoemd naar Marvin the Paranoid Android, de depressieve robot uit The Hitchhikers Guide To The Galaxy (de boeken zijn hilarisch, de film is ruk). Er zijn slechtere nummers aan Marvin opgedragen.
1:10 De gitaren spelen geen hele akkoorden, maar laten ruimte open voor elkaar. Daardoor spelen gitaren en bas samen soms jazz-achtige akkoorden die je er als pop-gitarist niet snel bij zou halen. Een diepte-analyse van de gebruikte akkoorden vind je hier.
1:58 Begin deel 2. De riff zet (in een andere toonsoort) gelijk een andere sfeer neer. Minder mellow, meer onrustig en onheilspellend.
2:10 Riff 2: exotische maatsoort-alert! 7/8 om precies te zijn. Zorgt voor nog meer onrust. De rest van het nummer is overigens gewoon in vierkwartsmaat.
2:20 Met kleine geluidjes en partijtjes wordt nog meer onrust gezaaid.
2:42 Daar zijn de lompe gitaren.
3:17 Een solo over een exotische maatsoort in een exotische toonsoort creëert een onrustige onheilspellende climax.
3:34 Na alle onrust is dit het grootste contrast denkbaar. Tempo en toonsoort veranderen. Dit is de uitzondering die de regel bevestigd dat je binnen een liedje niet teveel dingen tegelijk moet veranderen omdat de luisteraar dan zijn houvast verliest. De religieus-aandoende sfeer geeft houvast na de chaos, een gevoel van thuiskomen.
5:05 Per rondje een stem erbij. We bouwen weer op naar een climax.
5:37 Die komt er in de vorm van een reprise van deel 2.
5:48 Het geluid van de gitaar-solo is het resultaat van re-amping. Na het opnemen is de partij door een filter-effect verder vervormd. Erg leuk om te doen, alhoewel het wel vogels aan schijnt te trekken.

Wat maakt dit een hit?
De ontzettend goed uitgevoerde spanningsboog van het liedje. Bij een conventionele pop-structuur maak je gebruik van de bijpassende spanningsboog die -mits het liedje goed in elkaar zit- altijd werkt. Door een andere vorm te kiezen maak je het jezelf niet makkelijk. Maar als je de bovenste twintig liedjes van de top 2000 bekijkt worden deze inspanningen opvallend vaak beloond met eeuwigheidswaarde. Blijkbaar kun je in zes minuten iets anders of iets meer blijvend losmaken dan in drie minuten. Grappig detail: de reden dat drie minuten nu gezien wordt als de ideale lengte voor een pop-single is omdat dit ooit de maximum-lengte van een 78-toeren plaatje was.

Als je de top 2000 als een luister-onderzoek interpreteert is het verbazingwekkend dat bijna elk radiostation je keihard uitlacht als je met een single van zes minuten aan komt zetten. En dan hebben we het nog niet eens over de reacties van collega-muzikanten en pers. Met de zelfde overtuiging en bekrompenheid waarmee de paus roept dat je geen condoom mag gebruiken roepen journalisten en muzikanten dat liedjes boven de vijf minuten pretentieus geneuzel zijn.

Opzouten met die ‘doe maar normaal dan doe je al gek genoeg’-mentaliteit. Waarom zou je jezelf beperken tot drie minuten instant gratification?

Smaakt dit naar meer? Lees dan Radiohead – Welcome to the Machine: Ok Computer and the Death of the Classic Album van Tim Footman. Het beste en meest vermakelijke boek dat ik gelezen heb over het maken van een album.