Wat maakt dit een hit? Radiohead – Paranoid Android

Op verzoek van Allard. Luister via Spotify of Youtube.

Structuur:

Deel 1

  • couplet (instrumentaal)
  • couplet
  • refrein
  • couplet
  • refrein

Deel 2

  • riff 1 / riff 2 instrumentaal
  • riff 1 / riff 2 met zangmelodie 1
  • riff 1 / riff 2 met zangmelodie 2
  • riff 1 / riff 2 met gitaarsolo

Deel 3

  • couplet (instrumentaal)
  • couplet
  • couplet met tegenstem
  • couplet met twee tegenstemmen

Deel 2 reprise

  • riff 1 / riff 2
  • riff 1 / riff 2

Binnen de popmuziek (en zeker voor een hit) een nogal atypische structuur. Geïnspireerd door het Beatles-liedje Happiness Is A Warm Gun (Youtube), dat ook bestaat uit drie verschillende aan elkaar geplakte liedjes/gedeeltelijke liedjes. Verschillende bandleden schreven verschillende stukken die later aan elkaar geplakt werden. Kan soms toch handig zijn, zo’n democratische band. Binnen de context van Ok Computer is Paranoid Android een rare eend in de bijt. 9 van de 12 nummers hebben een conventionele songstructuur.

In live uitvoeringen uit 1996 kwam er na deel drie een deel vier met een hammondorgel-progrock-solo. Op zich een prima en aardig catchy deel. In de uiteindelijke versie is er een verstandig stuk ‘kill your darlings’ toegepast. Door aan het einde terug te gaan naar deel 2 wordt het nummer veel meer een geheel. Er doen geruchten de rondte dat het nummer tijdens een serie voorprogramma’s van (jawel!) Alanis Morisette werd opgerekt tot 11 minuten. Bewijsmateriaal daarvoor heb ik niet kunnen vinden.

Details: (tijdcodes uit Spotify)
0:00
Sfeervol, mellow begin met drums, percussie links en rechts en akoestische gitaar.
0:09 Elektrische gitaar begint esoterisch mee te kabbelen.
0:27 De elektrische gitaar speelt nog het zelfde loopje, maar de oversturing en het volume worden subtiel opgevoerd om de spanning op de bouwen.
0:47 Refrein: bas en elektrische gitaar 2 vallen in.
0:52 Robot-stem praat op de achtergrond. Het nummer is tenslotte vernoemd naar Marvin the Paranoid Android, de depressieve robot uit The Hitchhikers Guide To The Galaxy (de boeken zijn hilarisch, de film is ruk). Er zijn slechtere nummers aan Marvin opgedragen.
1:10 De gitaren spelen geen hele akkoorden, maar laten ruimte open voor elkaar. Daardoor spelen gitaren en bas samen soms jazz-achtige akkoorden die je er als pop-gitarist niet snel bij zou halen. Een diepte-analyse van de gebruikte akkoorden vind je hier.
1:58 Begin deel 2. De riff zet (in een andere toonsoort) gelijk een andere sfeer neer. Minder mellow, meer onrustig en onheilspellend.
2:10 Riff 2: exotische maatsoort-alert! 7/8 om precies te zijn. Zorgt voor nog meer onrust. De rest van het nummer is overigens gewoon in vierkwartsmaat.
2:20 Met kleine geluidjes en partijtjes wordt nog meer onrust gezaaid.
2:42 Daar zijn de lompe gitaren.
3:17 Een solo over een exotische maatsoort in een exotische toonsoort creëert een onrustige onheilspellende climax.
3:34 Na alle onrust is dit het grootste contrast denkbaar. Tempo en toonsoort veranderen. Dit is de uitzondering die de regel bevestigd dat je binnen een liedje niet teveel dingen tegelijk moet veranderen omdat de luisteraar dan zijn houvast verliest. De religieus-aandoende sfeer geeft houvast na de chaos, een gevoel van thuiskomen.
5:05 Per rondje een stem erbij. We bouwen weer op naar een climax.
5:37 Die komt er in de vorm van een reprise van deel 2.
5:48 Het geluid van de gitaar-solo is het resultaat van re-amping. Na het opnemen is de partij door een filter-effect verder vervormd. Erg leuk om te doen, alhoewel het wel vogels aan schijnt te trekken.

Wat maakt dit een hit?
De ontzettend goed uitgevoerde spanningsboog van het liedje. Bij een conventionele pop-structuur maak je gebruik van de bijpassende spanningsboog die -mits het liedje goed in elkaar zit- altijd werkt. Door een andere vorm te kiezen maak je het jezelf niet makkelijk. Maar als je de bovenste twintig liedjes van de top 2000 bekijkt worden deze inspanningen opvallend vaak beloond met eeuwigheidswaarde. Blijkbaar kun je in zes minuten iets anders of iets meer blijvend losmaken dan in drie minuten. Grappig detail: de reden dat drie minuten nu gezien wordt als de ideale lengte voor een pop-single is omdat dit ooit de maximum-lengte van een 78-toeren plaatje was.

Als je de top 2000 als een luister-onderzoek interpreteert is het verbazingwekkend dat bijna elk radiostation je keihard uitlacht als je met een single van zes minuten aan komt zetten. En dan hebben we het nog niet eens over de reacties van collega-muzikanten en pers. Met de zelfde overtuiging en bekrompenheid waarmee de paus roept dat je geen condoom mag gebruiken roepen journalisten en muzikanten dat liedjes boven de vijf minuten pretentieus geneuzel zijn.

Opzouten met die ‘doe maar normaal dan doe je al gek genoeg’-mentaliteit. Waarom zou je jezelf beperken tot drie minuten instant gratification?

Smaakt dit naar meer? Lees dan Radiohead – Welcome to the Machine: Ok Computer and the Death of the Classic Album van Tim Footman. Het beste en meest vermakelijke boek dat ik gelezen heb over het maken van een album.

Post to Twitter


15 reacties op “Wat maakt dit een hit? Radiohead – Paranoid Android”

  1. 1 Niels Aalberts said at 12:19 on August 2nd, 2010:

    Prachtige analyse, Pim. Staat er a.s. vrijdag doodleuk weer bij 🙂

    Eén opmerking: vind het te gek dat je zo puntsgewijs (ook voor niet-muzikanten) uitlegt wat er exact gebeurt in deze song. Het antwoord op je ‘hoofdvraag’, waarom is dit een Hit, schuilt wat mij betreft in 1 woord: spanningsboog. Hier zijn inderdaad 3 songs tot 1 gesmeed, met allen 1 gemene deler: killer melodieën, barstensvol emotie gespeeld én gezongen. Zeldzaam geslaagd uitgevoerd (‘perfect’ kunnen we gerust stellen) en daardoor in staat om halsstarrige radio-DJ’s te overtuigen, toen, nu en in de toekomst.

  2. 2 Allard said at 12:28 on August 2nd, 2010:

    Dank voor deze mooie analyse van een prachtig nummer. Ik ben het helemaal met je eens! Waarom moet alles hetzelfde: meer variatie in lengte van een nummer. Een goed lied duurt zo lang of zo kort als het moet duren.

    Heb het boek over OK Computer besteld, maar levertijd is wat langer. Laat je weten wat ik ervan vond.
    Ben het betreft Hitchhikers Guide To The Galaxy overigens volkomen met je eens dat de boeken geweldig zijn en de film ruk. 🙂

  3. 3 Patrick Tersteeg said at 12:28 on August 2nd, 2010:

    Bedankt voor weer een fijne analyse. Radiohead werd niet zozeer uitgelachen door radiostations of pers, maar door good old EMI/Parlophone die OK computer in eerste instantie wilde weigeren. De pers was nadat het toch werd uitgebracht vrijwel unaniem lovend (zie ook de film Meeting People Is Easy).
    Over Paranoid Android; elke keer als het ‘koorgedeelte’ komt kun je mij opvegen. Geweldig…

  4. 4 Pim said at 12:29 on August 2nd, 2010:

    100% waar Niels! Wat dat betreft zou je met gemak nog twee blogs over dit nummer kunnen schrijven.

  5. 5 Adriaan said at 12:43 on August 2nd, 2010:

    Ik heb de cijfers niet paraat, maar in mijn beleving was dit nummer toch niet echt een hit destijds. De video daarentegen zorgde voor airplay op de clipzenders, maar dat was ‘t dan wel. Correct me if I’m wrong.

  6. 6 Niek said at 12:53 on August 2nd, 2010:

    @Adriaan
    Pim en ik hadden via twitter daar al een discussie over.
    In Nederland niet hoger dan positie 61 en in Engeland kwam het binnen op 3 om vervolgens al snel de lijst uit te storten. Pim had echter iets andere definitie van hit. Zal Pim zelf wel uitleggen.

    meer 5min+ liedjes! (Queen, Guns n Roses etc. de halve top100 aller tijden)

  7. 7 Pim said at 13:00 on August 2nd, 2010:

    @ Adriaan: nummer 3 in de UK, 61 in NL.

    Hits zijn voor mij niet gekoppeld aan het aantal verkochte singles, maar aan het aantal hoofden waarin een liedje een speciaal plekje veroverd heeft.

    Hitparades zijn voor de korte-termijn, hits zijn voor altijd!

  8. 8 Cris said at 13:19 on August 2nd, 2010:

    De echte grote songs duren vaak juist veel langer dan 3 minuten. Dat waren meestal niet eens hits op het moment dat ze uitkwamen. Het zijn nummers die groeien en blijven hangen. Neem bijvoorbeeld Black van Pearl Jam. Nooit een hit geweest zoals Alive, maar staat al wel jaren op één in alle lijsten van KinkFM. Bij een concert van Pearl Jam zie je mensen met tranen in de ogen staan ..

  9. 9 herman said at 13:20 on August 2nd, 2010:

    Hele fijn analyse, dank je wel Pim!

    Paranoid Android was inderdaad geen hit, maar kreeg wel veel airplay (met de al dan niet gecensureerde videoclip) op MTV. Volgens mij kwam het ook al een maand of 3/4 eerder uit dan OK Computer.

  10. 10 Boeiend leesvoer: de analyse van Radiohead’s Paranoid Android | Alternative said at 13:30 on August 2nd, 2010:

    […] […]

  11. 11 Mr. Musca said at 18:30 on August 2nd, 2010:

    Hey Pim,

    interessante vraag. Ik denk dat Paranoid Android een goed gekozen eerste single was. Voor mij hangt het hele album vast aan dat nummer. Het hit-gehalte wordt voor mij dus ook vergroot door het complete album. En dat album was een cynisch commentaar op de lifestyle van de babyboomers [onze ouders grofweg gezegd]. Maar misschien heb ik dat er zelf in gezien….

    Nog een andere reden waarom dit een hit is geworden: de britse muziekcultuur waar innovatieve popmuziek [was ooit een pleonasme] door een grote groep mensen serieus genomen wordt.

    Internet was nog niet mainstream, en de pers laaiend enthousiast waardoor de muziek in korte tijd bij iedereen bekend werd.

    Ik kwam dit tegen op wikipedia: “Paranoid Android” was favourably reviewed by critics. NME chose it as its “Single of the Week”, and journalist Simon Williams described how the song “[s]prawls out like a plump man on a small sofa, featuring all manner of crypto-flamenco shufflings, medieval wailings, furiously wrenched guitars and ravishingly over-ambitious ideas. Possesses one of the most unorthodox ‘axe’ solos known to mankind.”[31]

    Wat een omschrijving!

    TM

    PS: Ik had het geluk om in 1997/98 een jaar in Engeland te studeren en zag Radiohead in Astoria London. Een van de mooiste live-concerten die ik ooit gezien heb.

  12. 12 Vidioot said at 21:42 on August 2nd, 2010:

    *zucht* (paranoid android, ultiem zalig…)
    *en-nog-een-zucht* (jaloers op Mr Musca!)

  13. 13 Pim said at 12:55 on August 3rd, 2010:

    @ Mr. Musca: Goede en waardevolle aanvullingen! De reden dat iets een hit word hangt natuurlijk ook samen met de hype die er omheen ontstaat of gemaakt wordt. Wat dat betreft is wat er toen (zeker in de UK) rond Ok Computer gebeurde vergelijkbaar met de hype die er nu (terecht) rond de film inception is.

  14. 14 roel said at 12:06 on August 6th, 2010:

    hoe bedoel je pim? inception heeft in dagbladen geen laaiend enthousiaste kritieken gekregen. snap de vergelijking niet.

  15. 15 Pim said at 12:54 on August 6th, 2010:

    @roel De hype rond Inception ontstaat inderdaad meer vanuit het ‘gepeupel’. Die rond OK Computer werd wat meer geïnitieerd door de toen nog wat machtigere ‘dode bomen’. Maar het belangrijkste onderdeel van een hype is dat mensen elkaar enthousiast maken voor iets. Zoals ik dat hier betoog: http://www.pimvandewerken.nl/196/wat-je-als-muzikant-kunt-leren-van-inception/


Leave a Reply